در دفتر نخست از سری کتاب‌های «نقد تاریخی»، گزیده‌ای از مجموعه نقدهای منتشره در شماره‌های ۱۰۴ تا ۱۴۲ در کتاب «ماه تاریخ و جغرافیا»، از نویسندگان مختلف، گردآوری شده است. مقاله‌های ارائه‌شده در این دفتر حول پنج محور اصلی: مباحث بنیادین، ایران پیش از اسلام، تاریخ ایران پس از اسلام، تاریخ نو ایران و تاریخ نوین ایران تنظیم شده است. از موضوعاتی که حول این پنج محور به نقد کشیده شده، می‌توان: تاریخ اجتماعی، پارادایم‌های روش‌شناختی، آموزش تاریخ در نظام آموزشی ایران، مسلمانان اسپانیا پس از سقوط اندلس، دموکراسی اجتماعی در ایران مدرن و… را نام برد.