تاریخ نظامی ایران: جنگهای دوران ماد و هخامنشی
منابع تاریخی دربارهٔ تاریخ ماد و هخامنشی بر چندین دستهاند.
با پیروزی در خاورنزدیک باستان، ایرانیان با فرهنگی آشنا شدند که داستانهای شفاهی را به شکل نوشته درآورند. این چندین بهبودی را منجر شد.
اول، ایرانیان شروع به ثبت رکوردهای رخدادهای تاریخی کردند که بهترین نمونهٔ آن، استوانه کوروش، سنگ نوشتهٔ داریوش در بیستون و نسخههای آرامی آن که به استانهای شاهنشاهی فرستاده شد. این کار برای این بود که خوانندگان متقاعد شوند، پارسها برگزیدگان الهی هستند که وظیفهشان، آوردن برابری، فرمان و آسایش برای مردم جهان است.
برای روشن کردن جنبههای اساسی اجتماعی-اقتصادی باید از منابع دیگر – اسناد بابلی، مصری، آرامی و عیلامی – نیز استفاده کنیم.
متون آرامی در این بین اهمیت ویژهای دارند. تا پیش از فتوحات ایرانیان به میزان گستردهای در خاورمیانه به این زبان سخن میگفتند و شاید به همین دلیل بود که فاتحان جدید آن را به عنوان مهمترین زبان اداری امپراتوری پذیرفتند.
مدارکی در مورد استفاده از زبان آرامی در تخت جمشید، بابل، مصر، سواحل شرقی مدیترانه و آسیای صغیر در اختیار داریم. این واقعیت که زبان آرامی در دوره یونانی مآبی در ایالات شرقی امپراتوری هخامنشی مورد استفاده قرار میگرفته و بعدها پارتیان نیز از خط آرامی برای نوشتن زبانهای ایرانی میانه استفاده میکردهاند نشان میدهد که دستگاه دیوانسالاری هخامنشی زبان آرامی را در تمامی طول و عرض سرزمینهای امپراتوری به کار میبردهاست.
مهمترین متونی که در رسیدن به دیدگاهی دقیق در مورد شیوهٔ کار امپراتوری هخامنشی نقش اساسی دارند، دو گروه از متون عیلامی به دست آمده از تخت جمشید هستند.
گروه نخست به سالهای ۴۹۲ و ۴۵۸ یعنی اواخر سلطنت داریوش یکم (۵۲۲–۴۸۶ پیش از میلاد) و سالهای آغازین پادشاهی اردشیر یکم (۴۶۵–۴۲۳/۴۲۴ پیش از میلاد) تعلق دارد و مربوط به پرداخت نقره به بیش از یکصد کارگر به جای جیره منظم آنها است. این کتیبهها را در ساختمانی در صفه کاخ یافتند که به عنوان گنجینه یا خزانه شناخته میشد و از این رو به «متن گنجینهای» معروف شدهاند. گروه دیگر که تعدادشان بسیار بیشتر از گروه نخست است در نزدیکی استحکامات شمال غربی تخت جمشید پیدا شدهاست.
این «متون استحکاماتی» حاوی مجوزهایی برای انواع جیرههای غذایی کارگران (زنان، مردان و کودکان)، کارکنان قربانگاهها و اشراف بلندمرتبه پارسی – حتی یکی از ملکههای داریوش به نام آرتیستون – است. تاریخ آنها به دورهٔ ۵۰۹–۴۹۴ پیش از میلاد تعلق دارد. این اسناد برای پی بردن به نظام کاری، تولیدات کشاورزی، زمینداری، جمعیتشناسی، رژیم غذایی، نحوه اسکان در منطقهٔ فارس و سازماندهی و تدارک سفر در امپراتوری هخامنشی بسیار غنی و مفیدند.
تاکنون حدود ۲۲۰۰ متن از این مجموعه معتبر به چاپ رسیدهاست. نسخههای حدود دو هزار متن دیگر هم وجود دارد و تعداد بسیار زیادی از متون و قطعهها (موجود در مؤسسه شرقی شیکاگو) که هنوز تحت مطالعه قرار دارند نیز در دست انتشارند. متون «گنجینهای» و «استحکاماتی» بخشی از نظام مالی و اداری دربار هخامنشی را منعکس میسازند و این که چرا شامل دورههای بعد نمیشوند به درستی روشن نیست.
شاید علت این بوده که مکاتبات اداره خزانهداری یا دارایی به خط آرامی تغییر کرده و متون را روی مواد فاسد شدنی ثبت میکردهاند و از این رو اسناد بعد محفوظ نماندهاند.
هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.